پرسش و پاسخ پیرامون پیشینه تاریخی فرهنگی تمدنی ایران
ایــــــران شنـــاسـی
پــرســـش و پــاســــــخ
پیرامون پیشینه ی تاریـخی فرهنگی تمـدنی ایران
**********
اَلدِّراساتُ الایـرانیِّـة
اَسْـــئلة و اَجْـــوبَـــــة
حَوْلَ خَلْفيّةِ ايرانَ اَلتّاريخيّة و الثّقافيّة و الْحضاريّة
*********
IRANOLOGY
QUESTION & ANSWER
About historical , cultural & civilizational background of Iran
******
فهـــرســــــــــــت آثــــــــــــــــــــــار :
********
هشدار !
هرگونه چاپ ، نقل و انتقال ، کپی و ترجمه از مطالب این وبلاگ ممنوع است !
All rights reserved
No part of this weblog may be reproduced,stored in a retrieval system or transmitted in any form or by any means , electronic , .mechanical , photocopying , recording or otherwise
روضــة الشــــهداء
(نثر پارسی سده دهم هجری)
تألیف:کمال الدین حسین بن علی واعظ کاشفی
تصحیح وتحقیق : دکتر محمود رضا افتخارزاده
بررسی ونقد از
بابک رشنوزاده
کتاب ماه/ دین » فروردين و ارديبهشت ۱۳۸۵- شماره ۱۰۲و ۱۰۳
مؤلف این اثر در بیهق سبزوار زاده شده و در سال ۹۰۶ یا ۹۱۰ هجری قمری در هرات درگذشته است.وی از نویسندگان و واعظان آن روزگار بوده که در تفسیر،حدیث، عرفان و ادب نیز دستی داشته است.واعظ کاشفی در نیشابور و مشهد وعظ میکرد تا آنکه در پی سعد الدین کاشغری به هرات رفت و در آن سامان با عبد الرحمان جامی دیدار کرد و خواهر او را به زنی گرفت و به نقشبندیه گروید.در هرات با سلطان حسین بایقرا و امیر علی شیرنوایی معاشر شد.او در شعر،«کاشفی»تخلص میکرد و فخر الدین صفی سبزواری پسر اوست. کاشفی آثار بسیاری نوشته که از آن جمله میتوان به جواهر التفسیر،مواهب علیه،اخلاق محسنی،مخزن الانشا، انوار سهیلی و لب لباب مثنوی اشاره کرد.عمدهء شهرت او به واسطه تألیف روضة الشهدا است که جامعترین و کاملترینمقتل فارسی است.لفظ روضه اشاره است به«روضهء بهشت» که مقام شهیدان در آن جا پنداشته میشود و ظاهرا لفظ روضه و روضهخوانی هم از نام این کتاب گرفته شده است. روضهخوانی بر منابر که در اوایل دوره صفویه باب شده بود، مقدمهء پیدایش تعزیهخوانی است. روضة الشهدا در ده باب نوشته شده است:باب اول در ابتلای جمعی از انبیاء؛باب دوم در جفای قریش به رسول(ص)؛باب سوم در وفات حضرت سید المرسلین(ص)؛ باب چهارم در احوال فاطمه زهرا(س)؛باب پنجم در احوال مرتضی علی(ع)؛باب ششم در احوال امام حسین(ع)؛باب هفتم در احوال امام حسین(ع)؛باب هشتم در شهادت مسلم بن عقیل؛باب دهم که در دو فصل است:در محنت اهل بیت پس از واقعه کربلا که مربوط به فصل یکم است و در عقوبت قاتلان امام حسین(ع)که محتوای فصل دوم این باب است؛ باب نهم که در واقع ستون این کتاب است از ابواب دیگر مفصلتر است و در آن به شهادت امام حسین(ع)و تک تک یاران او اشاره شده است.واعظ کاشفی این اثر را به درخواست و به نام میرزا مرشد الدین عبد اللّه،مشهور به سید میرزا نوهء دختری سلطان حسین بایقرا،نوشت.کاشفی در روضة الشهدا فقط به ذکر مصیبت امام حسین(ع)و خاندان او نپرداخته،بلکه بیشتر در این باره سخن گفته است. به نوشتهء روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات، روضة الشهدا نخستین مقتل به فارسی است،اما خود واعظ کاشفی از مقتل الشهدای ابو المفاخر رازی نام و بهره برده است.این مقتل به نظم فارسی بوده و ابیاتی چند از آن در روضة الشهدا آمده است.از منابع دیگر میتوان به شواهدالنبوة عبد الرحمان جامی و مقتل الحسین خوارزمی اشاره کرد. نثر روضة الشهدا آمیخته به نظم و به سبک منشیانه است.در زمان تألیف،به سرعت پرآوازه شد و از آن پس هر واعظی که بر سر منبر مقتل میخواند،به واسطه نام این کتاب به روضهخوان مشهور شد.روضهخوانان رفته رفته از مرحلهء از رو یا از بر خواندن پیشتر رفته و مجلسها را به سخنان تازه و شعرهای مناسب مقام آراستند. از روضة الشهدا چندین گزیده در دست است که از آن شمار میتوان به خلاصة الروضة علی بن حسن زوارهای، ذکر الحسین عبد الشکور تقوی و منتخب روضة الشهداء محمد امین حاج ملا محمود اشاره کرد.روضة الشهدا را عبد اللّه زیور (متوفی ۱۳۹۶ق)با نام«داستان سوزناک کربلا»به کردی منظوم ترجمه کرده است.ترکهای عثمانی و آذریها متون بیشماری به نام مقتل و مرثیه دارند که برخی از آنها ترجمهء روضة الشهدا و برخی متأثر از آن است.مثلا حاجی حسن زید مؤدین محمد این اثر را با نام سعادتنامه به ترکی این اثر نوشت و در مقدمهء کتاب،انگیزهء خود را از تهیه این ترجمه،نبود مقتل به زبان ترکی بیان کرده است.البته تغییراتی در آن اعمال کرده و ترجمه او عینی و محض نیست.حدیقة السعدا نخستین بار در بولاق مصر به چاپ رسید(۱۲۷۱ ق)و در باکو به کوشش علی یار صفرلی منتشر شد(۱۹۹۲ م).صلاح الدین گونگور نیز باز نوشتهای از آن را به چاپ رساند(ترکیه،۱۹۵۵ م).این کتاب در ایران نیز به کوشش میر صالح حسینی به طبع رسیده است(۱۳۷۳ش).در سال ۹۴۵ق،نشاطی روضة الشهدا را به ترکی ترجمه کرد.در ۱۲۴۲ق،علی عسکر خویی مشهدی شهدانامه را در ترجمهء آذری آن نوشت(۱۲۴۲ ق).در آسیای میانه شاعری متخلص به«صیقلی»و گاه«صابر»در سال ۱۲۱۱ ق این اثر را به ترکی درآورد که در ۱۹۰۵م در غازان به چاپ رسیده است. شاعران ترک همچون بغداد لی روحی،قمی عمید، ضیاء پاشا،مصطفی عاصم،علی فرخ،مورالیزه لیلا خانم، شرف خانم و معلم فیضی در اشعاری که در سوگ امام حسین(ع)سرودهاند،همگی از روضة الشهدا متأثر بودهاند. روضة الشهدا به زبان اردو نیز ترجمه شده است.سید میر ولی خان مونس آن را با نام ریاض الطاهرین در سال ۱۱۹۰ ق ترجمه کرد.حیدر بخش حیدری،گلشن شهیدان و گل مغفرت را در ترجمه روضة الشهدا نوشت که گل مغفرت در سال ۱۲۲۷ ق در کلکته به چاپ رسید.روضة الشهدا در لاهور،نخستین بار در سال۱۲۸۷ق به چاپ رسید.در ایران نیز در سال ۱۳۳۱ش منتشر شده است.پس از آن در سال۱۳۴۱ ش به تصحیح و مقابله محمد رمضانی به چاپ رسید و در سال ۱۳۴۹ ش به تصحیح ابو الحسن شعرانی چاپ شد.این اثر در بمبئی(۱۳۰۱ق)،لکنهو(۱۸۷۳ م)،لاهور (۱۳۳۱ ق)،گانپور(۱۸۹۱ م)و تهران(۱۳۳۳ و ۱۳۳۴ ش) چاپ شده است.روضة الشهداء چاپ ۱۳۸۴ ش،همراه با فهارس است و در ۱۱۹۶صفحه نگارش یافته اما چگونگی تصحیح آن در پردهء ابهام است.افتخارزاده از هیچ نسخهء خطی نام نبرده و نگفته که کار خود را با مثلا چاپ رمضانی مقابله کرده است.اگر چاپ محمد رمضانی را حواشی بازنویسی کرده چرا خود را مصحح نامیده است و اگر واقعا مصحح بوده، میبایست نسخ خطی را در مقدمه معرفی و خواننده را آگاه میکرده است.در ضمن در مقدمه روضة المجاهدین معروف به«مختارنامه»را از منابع کاشفی برشمرده،در حالی که این اثر حدود ۷۳ سال پس از روضة الشهدا نوشته شده است!با این همه،با فهارس متنوعی چون نام کسان،جایها،نباتات، حیوانات،ابزار،مشاغل،کتب و رسائل،فهرست اصطلاحات و تعابیر کلامی،تاریخی و اسطورهای،فهرست آیات قرآنی و فهرست اشعاری که در این اثر فراهم آمده کار را برای خواننده و به ویژه پژوهشگران آسانتر کرده است.در ضمن، در مقدمهء کتاب،واژهء«مهشیدی»را به جای واژهء قمری به فرهنگستان پیشنهاد کرده که زیباست.
